Atlas van Mokum

Van WBOOKS mocht ik dit boek recenseren. Ik wil ze daar hartelijk voor danken.

Waar gaat het boek over? 

Van de eerste Joodse bewoners eind zestiende eeuw tot de bloei, ondergang en de voorzichtige wedergeboorte van een religieuze en culturele identiteit

Joods leven is tot op vandaag de dag diep verbonden met de groei en ontwikkeling van de stad Amsterdam en met de levens van niet-Joodse Amsterdammers, die de hoofdstad even vanzelfsprekend ‘Mokum’ noemen. Deze atlas toont de plaatsen waar zij neerstrijken, de manier waarop zij de stad – soms letterlijk – helpen vormgeven, hoe zij een positie veroveren in de stedelijke samenleving en hun relaties met elkaar en met de overige stadsbewoners. De geschiedenis van Joods Amsterdam is veelbewogen, met perioden van rust en bloei, vriendschappen, maar ook conflicten en antisemitisme met als dieptepunt het gat dat de moord op driekwart van de 80.000 Joodse Amsterdammers gedurende de Duitse bezetting nalaat. Atlas van Mokum is een verhaal van vallen en opstaan van Joods leven in Amsterdam in al haar diversiteit door de eeuwen heen. Want een rode draad in dit boek is dat op ieder gebied, of het nou gaat om religie of politieke voorkeur, Joodse Amsterdammers altijd net zo divers en verdeeld zijn geweest als hun niet-Joodse stadsgenoten. Aan Atlas van Mokum werd bijgedragen door Jaap Cohen, Wally de Lang, Hanneloes Pen, Mark Ponte, Emile Schrijver, Rob de Spa, Jurryt van Vooren en Ariane Zwiers.

Bron: bol

Jaar van verschijnen:

2025

ISBN:

9789462587267

Bindwijze:

Hardcover

Aantal pagina's:

194

Genre:

Geschiedenis

Wat vind je van het boek? 

Bij het zien van de schitterende cover van Atlas van Mokum krijg je meteen een idee waar het boek over gaat, over welke stad het boek gaat. Ook al wil je niet voor altijd terug naar de tijd dat de coverfoto is gemaakt, toch zou het leuk zijn als je een week terug kon reizen in de tijd, om het zelf eens te ervaren hoe het in die tijd was en hoe Mokum er toen uitzag.

Het boek is erg mooi vormgegeven en de vele foto’s maken het boek compleet. Hoewel sommige foto’s wat minder zijn, zoals de foto van een besnijdenissetje. Het setje zit in een mooi doosje, maar je hebt te doen met de jongens die een besnijdenis hebben ondergaan en de jongens die dat vandaag de dag nog steeds moeten ondergaan. Je krijgt er de kriebels van bij het zien van het setje, zeker als je je er een voorstelling bij kunt maken.

Daarentegen zijn de foto’s van de huwelijkscontracten echte kunstwerkjes. Je hoopt voor de Joden dat hun huwelijkscontracten vandaag de dag nog steeds van die kunstwerken zijn, zoals in vroeger tijden.

In Atlas van Mokum maak je een reis door de tijd vanaf dat de eerste Joden in Mokum kwamen te wonen tot aan heden ten dage. Het boek is opgedeeld in vijf eeuwen. In elke eeuw krijg je een beeld van een aantal belangrijke personen van die eeuw, zowel beroemde als minder beroemde Joden. Voorafgaand aan de korte biografieën van de personen is er een beschrijving over de eeuw, hoe het leven van de Joden in het algemeen was, waar ze woonden, wat ze deden, wat de overige inwoners van Amsterdam van ze vonden en wat de Joden wel en niet mochten en hoe ze geleidelijk aan meer en meer rechten kregen.

Ondanks dat Atlas van Mokum over Joodse mensen in Mokum gaat, zie je de stad, dankzij de plattegronden die bij elke eeuw staan, groeien in de loop van de eeuwen, zie je de stad veranderen en krijgen sommige straten een andere naam, zoals Houtgracht. In het boek kun je lezen hoe de straat vandaag de dag heet. 

Gelukkig zijn er nog foto’s waarop je deels kunt zien hoe sommige straten er eerst uitzagen, zoals waar nu de Stopera staat. Hoewel veel huizen op sommige foto’s duidelijk krotten zijn, kun je door hun statigheid die ze tot het laatst hebben behouden, voor wie goed kijkt, toch voorstellen dat het in het verre verleden mooie huizen moeten zijn geweest.

De verhalen van de mensen zijn afzonderlijk te lezen. Je kunt dus zelf bepalen met welk verhaal je begint, welk verhaal je daarna leest en met welk verhaal je eindigt. 

Atlas van Mokum is een indrukwekkend boek dat heel goed de geschiedenis van de Joden, vanaf het moment dat de eerste Joden in Mokum kwamen te wonen, in Mokum weergeeft. Je begrijpt door dit boek beter waarom ze uiteindelijk in Mokum gingen wonen, je krijgt een goed beeld van waar ze woonden en hoe ze eerst leefden en hun eigen gemeenschap vormden. Je krijgt een duidelijk beeld hoe de rechten van de Joden in de loop van de eeuwen in Amsterdam veranderden, dat ze meer mochten en uiteindelijk zelfs in de politiek mochten en burgemeester konden, en nog steeds kunnen worden. In het verleden mochten ze heel weinig. Om sommige regels moet je lachen, zoals dat Joodse mannen geen prostituees mochten bezoeken. Je kunt je niet voorstellen dat dat ooit niet mocht. 

Het is indrukwekkend om te lezen over de beroepen die de Joden hadden, zoals bijbeldrukker en arts. Wat leuk om te lezen is, is dat een zuurwinkel sinds 1850 vandaag de dag nog steeds bestaat. Overigens hebben de auteurs er goed aangedaan om uit te leggen dat een potloodventer echt een beroep was en toen wat anders was dan vandaag de dag. Bij het lezen van dat beroep denk je onbewust aan wat het vandaag de dag betekent, maar gelukkig was dat vroeger een echt beroep die je letterlijk moest nemen en niet, zoals vandaag de dag, figuurlijk.

Helaas lees je ook dat antisemitisme nooit ver weg is, dat er altijd mensen zijn die een hekel, om wat voor reden dan ook, aan Joden hebben.

Het is mooi om te lezen hoe veel Joden uiteindelijk, zonder hun geloof te verliezen en veel gebruiken van hun geloof vast te houden, velen werden losser, wisten te integreren in Nederland, ook al ging dat niet altijd zonder slag of stoot. De verhalen laten zien hoe verschillend men was en is. Ook is het mooi om te lezen hoe Joden de stad mee hielpen te ontwikkelen, vaak vooruitstrevend waren en zijn en vochten en vechten voor de rechten van de mens, zoals een man die na de Tweede Wereldoorlog besloot om zichzelf te zijn en vocht voor homo-acceptatie.

Atlas van Mokum laat zien dat Joden vaak vallen, maar ook even zoveel keren opstaan en sterker uit de strijd lijken te komen, ook al worstelen ze vaak innerlijk met hun verleden, zoals veel Joden na de Tweede Wereldoorlog die terugkeerden in Amsterdam en niet ontvangen werden zoals ze eigenlijk ontvangen hadden moeten worden. 

Sowieso is het schokkend om te lezen, ook al ken je de verhalen, hoe veel mensen tegen Joden keerden tijdens de Tweede Wereldoorlog, sommigen pleegden zelfs hoogverraad, maar ook al daarvoor en vandaag de dag lijkt het weer zo, maar dan op een andere manier te zijn. Je krijgt dan ook bewondering voor mensen zoals Natascha Weezel, die verbinding proberen te maken met anderen. Die proberen te laten zien dat het niet alleen maar zwart of wit is. Evengoed hoop je dat er een tijd komt dat er nooit meer antisemitisme is.

De verhalen van de personen in Atlas van Mokum zijn verhalen van bekende personen, zoals Samuel Sarphati, maar ook minder bekende personen, zoals Clara Eitje. Het zijn hoe dan ook personen die stuk voor stuk in meer of mindere mate belangrijk zijn geweest voor Amsterdam. 

Je vindt het jammer dat je veel personen uit het verleden niet hebt gekend, zoals Kokadorus en Brutale Coba, omdat het markante, spraakmakende mensen waren. 

Wat ook leuk om te lezen is, is dat veel Jiddische woorden vandaag de dag, zonder dat je het door hebt, nog steeds gebruikt worden, zoals ‘hoteldebotel’, maar ook minder bekende gebruikte woorden zoals ‘ramsj’. Veel Jiddische woorden blijken een andere betekenis te hebben in het Jiddisch dan wat we nu voor betekenis eraan geven, zoals het woord ‘bolleboos’. 

Ook blijkt de naam Mokum niet alleen op Amsterdam te slaan, maar op meer steden. Welke dat zijn, kun je in het boek lezen. In ieder geval is het leuk om over de herkomst van die naam te lezen.

Je moet de verhalen van vroeger wel in het tijdsbeeld plaatsen. Wat nu niet meer normaal is en/of niet meer mag, was in vroeger tijden heel normaal, zoals dat men trouwde met een neef of nicht.

Kortom, Atlas van Mokum is een indrukwekkend boek dat heel mooi de geschiedenis van Joden in Mokum beschrijft. Je ziet Amsterdam per eeuw groeien en veranderen. Het is mooi om te lezen hoe veel Joodse mensen mee geholpen hebben met de groei van de stad, hoe veel Joden van betekenis zijn (geweest) voor de stad. Velen vanwege hun beroep, anderen omdat ze waren wie ze waren. Het is dan ook jammer dat veel Joden (weer) te maken hebben met antisemitisme, maar gelukkig zijn er ook mensen die verbinding proberen te zoeken. Door de korte verhalen wil je meer te weten komen over de personen en bedrijven die in het boek staan.

Voldeed het boek aan je verwachtingen?

Ja, het boek voldeed aan mijn verwachtingen.

Wat vind je van de cover? 

Het is een schitterende cover die bij het boek past. Je weet meteen over welke stad het boek gaat.

Wat vind je van de titel van het boek? 

De titel is erg goed gekozen. 

Wat vind je van de schrijfstijl? 

Het boek is op een vlotte manier geschreven, waardoor het boek vlot wegleest.

Zat je direct in de verhalen?

Ja, ik zat direct in de verhalen.

Weet dit boek je aandacht vast te houden?

Ja, het boek weet je aandacht vast te houden.

Wat vond je van de locatie in het boek? 

Amsterdam is een mooie stad.

Hebben de auteurs je kunnen raken?

Ja, diverse auteurs hebben me weten te raken, zoals het verhaal van een restauranteigenaar die het uiteindelijk door omstandigheden en gebeurtenissen niet heeft weten te overleven, maar ook het verhaal van een bokser die verraden is door vrienden en zo zijn er meer verhalen die me geraakt hebben.

Mooie quote in het boek: 

‘De herinneringen zijn er steeds, we hebben er geen woorden voor, maar het verlies bindt ons.’

Zou je het boek aanraden? 

Ik kan iedereen het boek aanraden.

Voor welke doelgroep zou dit boek geschikt kunnen zijn?

Voor eenieder die geïnteresseerd is in de geschiedenis van Mokum.

Hoeveel boekjes geef je het boek? 

📔📕📗📘📙

Ga je het boek nog een keer lezen? 

Misschien.

Ga je het boek houden of geef je het weg? 

Het boek mag terug in de boekenkast.

Ga je vaker een boek van deze auteurs lezen? 

Ja, dat ga ik zeker.

Leuke weetjes over het boek:

Op 4 maart 2026 gaat Ronit Palache in gesprek met Ian Buruma in De Nieuwe Kerk in  Amsterdam. Op WBOOKS kun je er meer over lezen.

Nog tot en met 6 april 2026 kun je de tentoonstelling over dit boek bekijken in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. Lees er meer over op de website van DE NIEUWE KERK AMSTERDAM.

Leesfragment:

Ga naar de website van WBOOKS om een leesfragment van het boek te lezen.

Website van de uitgever:

WBOOKS